සාර්ව විචක්ෂණ අවේක්ෂණය

අර්බුදයක දී ඇති විය හැකි බලපෑම අන් කවරදාටත් වඩා දැඩි විය හැකි  අයුරින් ශ්‍රී ලංකා මූල්‍ය   පද්ධතිය පෙර නො වූ තරම් අන්තර් සම්බන්ධතාවට හා සංකීර්ණභාවයට පත් වී ඇත.  2008 ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදය මගින් ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ කාරණයක් වූයේ, එක් මූල්‍ය ආයතනයක ඇති වූ අහිතකර තත්ත්වයක් ඒ හා සම්බන්ධ අනෙක් ආයතනවලට, වෙනත් අංශවලට මෙන් ම වෙනත් රටවල් කරා ද ඉතා ඉක්මණින් පැතිර යමින් පද්ධතිමය ගැටලු ඇති කරනු ලැබූ බවයි.  ලෝක මූල්‍ය අර්බුදය හා ඒ සම්බන්ධ පශ්චාත් ප්‍රවණතා මගින් පැහැදිලි වූයේ මූල්‍ය පද්ධති ස්ථායිතාව පවත්වා ගැනීම සඳහා ක්ෂුද්‍ර විචක්ෂණ අධීක්ෂණ පමණක් ප්‍රමාණවත් නො වන බවයි. ඒ අනුව, රටෙහි සමස්ත මූල්‍ය ස්ථායිතාවට සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළ හැකි පෘථුල සාර්ව වෙළෙඳපොළ හා ආර්ථික විචල්‍යයන් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීම සඳහා, තනි ආයතන මට්ටමේ අධීක්ෂණයෙන් ඔබ්බට ගිය, වඩා විස්තීරණ සාර්ව විචක්ෂණ ප්‍රවේශයක වැදගත්කම ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව හඳුනාගෙන ඇත.

ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුවේ මෙතෙක් විකසනය වූ ආයතනික ව්‍යුහය තුළින් වඩාත් විස්තීරණ සාර්ව විචක්ෂණ අධ්‍යයන රාමුවක් ආයතනගත කිරීම සඳහා බැංකුවේ පූර්ණ කැපවීම පිළිබිඹු කරයි. නුදුරු අනාගතයේ දී ඇති විය හැකි ප්‍රධාන අස්ථායිතා හා අසංතුලනවලට මුල් විය හැකි අවදානම් හා අන්තරායයන් කල්තබා හඳුනාගෙන ඒවා තක්සේරු කිරීම හා එවැනි අස්ථායිතා හා සම්බන්ධ ගැටලු නිරාකරණය කිරීමට අවශ්‍ය ප්‍රතිපත්ති නිර්දේශ කිරීම ද ඇතුළත් විෂය පථයක් සහිත ව 2006 මැයි මස, එ නම් ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදයට පෙර, ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් “මූල්‍ය ස්ථායිතා ඒකකය” පිහිටුවන ලදී.  නමුදු පසුකාලීන ව, 2006 අගෝස්තුවල දී, සාර්ව විචක්ෂණ අධ්‍යයන පිළිබඳ පැහැදිලි අරමුණකින් යුතු ව එසේ පිහිටුවනු ලැබූ මූල්‍ය ස්ථායිතා ඒකකය, වෙන ම දෙපාර්තමේන්තුවක් වශයෙන් ස්ථාපනය කරන ලදී.

පද්ධතිමය අවදානමට තුඩු දෙන විවිධ අවදානම් ප්‍රභවයන් පුළුල් ව ආවරණය කිරීමේ අරමුණු පෙරදැරි ව ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුවේ සාර්ව විචක්ෂණ අවේක්ෂණ රාමුව පසුගිය කාලය තුළ දී ක්‍රමයෙන් විකාශනය විය. අරමුදල් ගලා යෑම්, මූල්‍ය මිල කිරීම, මූල්‍ය දත්ත, බාහිර මූල්‍ය දත්ත හා සාර්ව ආර්ථික දත්ත සමඟින් බැංකු/මූල්‍ය ව්‍යුහ හා ගුණාත්මක තොරතුරු ආදී පුළුල් පරාසයක දත්ත මත එකී සාර්ව විචක්ෂණ අධ්‍යයන රාමුව පදනම් ව ඇත.  එසේ සිදු කරනු ලබන සාර්ව විචක්ෂණ ඇගයීම් පහත දැක්වෙන ආකෘති යටතේ පිළිබිඹු කෙරේ.

(අ) මූල්‍ය ස්ථායිතා දර්ශක හා සිතියම්

මුල්‍ය ස්ථායිතා දර්ශක හා සිතියම් මගින් පාදම් වර්ෂයට සාපේක්ෂ ව සලකා බලන අවස්ථාව වන විට මූල්‍ය පද්ධතියේ පවත්නා ස්ථායිතාව එකී ස්ථායිතාවට බලපාන සාර්ව ආර්ථික විචල්‍යයන්ට අනුරූපීව දර්ශකමය වශයෙන් නිරූපණය කෙරේ. වර්තමානයේ, සාර්ව ආර්ථික ස්ථායිතා දර්ශකය, මූල්‍ය වෙළෙඳපොළ ස්ථායිතා දර්ශකය, බැංකු ශක්තිමත්භාවය පිළිබඳ දර්ශකය හා බලපත්‍රලාභී මුදල් සමාගම්වල ශක්තිමත්භාවය පිළිබඳ දර්ශකය ආදී වශයෙන් අනු ඛාණ්ඩිත දර්ශක හතරක් ආශ්‍රයෙන් සකස් කරනු ලැබේ.

මූල්‍ය පද්ධතියේ ස්ථායිතාවට බලපාන විවිධ අවදානම්/අවිනිශ්චිතතා කරුණු රැසක තත්කාලීන වෙනස්කම් සැලකිල්ලට ගෙන ඉහත දැක් වූ අනුෂංගික දර්ශක හතර ගණනය කෙරේ. එම අවදානම් අවිනිශ්චිතතා කාණ්ඩ අතර මූල්‍ය වෙළෙඳපොළ, බැංකු අංශය, බැංකු නො වන මූල්‍ය ආයතන අංශය සහ සාර්ව ආර්ථිකයේ වෙනස්වීම් ප්‍රධාන වන අතර එකී වෙනස්කම් අනුශාර ව ඉහත දැක්වූ අනු ඛාණ්ඩිත දර්ශක හතරේ සිදු වූ වෙනස තනි සංඛ්‍යානමය වශයෙන් සංක්ෂිප්ත කෙරේ.  මූල්‍ය ස්ථායිතා දර්ශකය යනු සාර්ව ආර්ථික ස්ථායිතා දර්ශකය, මූල්‍ය වෙළෙඳපොළ ස්ථායිතා දර්ශකය, බැංකු අංශයේ ස්ථායිතා දර්ශකය සහ බලපත්‍රලාභී මුදල් සමාගම්වල ස්ථායිතා දර්ශකය ආදි අනු ඛාණ්ඩිත දර්ශක හතර භාවිතයෙන් ව්‍යුත්පන්න කරන ලද සංයුක්ත දර්ශකයකි.  එසේ ඉදිරිපත් කෙරෙන මූල්‍ය ස්ථායිතා දර්ශකය සහ මූල්‍ය ස්ථායිතා සිතියම මගින් සමස්ත මූල්‍ය පද්ධතියේ සමස්ත ස්ථායිතාව පිළිබඳ සංඛ්‍යානමය වශයෙන් ඉදිරිපත් කිරීමක් සිදු කෙරේ.

(ආ) මූල්‍ය තත්ත්වයේ විශ්වාසී බව පිළිබඳ දර්ශක

මූල්‍ය තත්ත්වයේ ව්ශ්වාසී පිළිබඳ දර්ශක රටෙහි මූල්‍ය ආයතනවල මෙන් ම සාංගමික හා ගෘහස්ථ අංශවල මූල්‍ය ශක්තිය සහ විශ්වාසී බව පිළිබඳ දැක්මක් සපයයි.

(ඇ) මූල්‍ය අංශයේ අන්තර් සම්බන්ධතාව පිළිබඳ ඇගයීම

මූල්‍ය ජාලය පිළිබඳ ව විශ්ලේෂණය කිරීම තුළින් මූල්‍ය ආයතනවල අන්තර් සම්බන්ධතාව හේතුවෙන් ඇතිවන පද්ධතිමය අවදානම සහ එ මගින් කම්පන සම්ප්‍රේෂණය සහ අවදානම් පැතිර යෑම කෙරෙහි ඇතිවන බලපෑම පිළිබඳ යම් සංඛ්‍යාත්මක ඉදිරිපත් කිරීමක් අපේක්ෂා කෙරේ. මෙම විශ්ලේෂණයේ දී මූල්‍ය පද්ධතියේ විවිධ ආයතන අතර පවතින අන්තර් සම්බන්ධතාව පිළිබඳ මූලික ව සලකා බැලෙන අතර අවදානම් පැතිර යෑමෙන් ඇති වන බලපෑම ද ඇතුළු ව, ඒ හරහා සමස්ත මූල්‍ය පද්ධතියේ ස්ථායිතාව කෙරෙහි ඇති කළ හැකි අවදානම ගොඩ නැගෙන ආකාරය හඳුනා ගැනීමට උත්සාහ කරයි.

(ඈ) සාර්ව ආතති පරීක්ෂණ

සාර්ව ආර්ථික විචල්‍යයන්ගේ දැඩි අයහපත් වර්ධනය තුළින් එක් එක් මූල්‍ය ආයතනයටත් ඒ හරහා මූල්‍ය පද්ධතියට සමස්තයක් ලෙසත් ඇති විය හැකි අහිතකර බලපෑම පිළිබඳ ඇස්තමේන්තු කිරීමේ අරමුණින් සාර්ව ආතති පරීක්ෂණ යොදා ගනී.  මෙහි දී මූල්‍ය ආයතනවල මෙන් ම මූල්‍ය පද්ධතියේ ශක්තිමත්භාවය කෙරෙහි එක් එක් සාර්ව ආර්ථික විචල්‍යයන් දක්වන බලපෑම ප්‍රමාණික කිරීමට ප්‍රයත්න දැරේ. බැංකුවල වත්කම්වල ගුණාත්මකභාවය සහ එහි ප්‍රාග්ධන ප්‍රමාණාත්මකතා අනුපාතිකය මත සාර්ව ආර්ථික විචල්‍යයන්ගේ අහිතකර වර්ධනයන් තුළින් ඇතිකරනු ලබන බලපෑම ඇස්තමේන්තු කිරීම  සඳහා බහු විචල්‍ය ප්‍රතිගමන (Multivariate Regression) මෙවලම් යොදා ගැනීම, ආතති පරීක්ෂණ පළමු කාණ්ඩය මගින් සිදු කරයි.  බැංකුවල ස්ථායිතාව කෙරෙහි සාර්ව ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය දක්වන බලපෑම සැලකිල්ලට ගනිමින්, බැංකු පද්ධතිය තුළ ඇති වත්කම්වල ගුණාත්මකභාවයට සහ අවදානම් දැරීමේ අපේක්ෂාවෙන් පවත්වාගෙන යන ප්‍රාග්ධන ප්‍රමාණාත්මකතාවට සමස්ත ආර්ථිකයේ පවතින ආතති තත්ත්වය මත ඇතිවන බලපෑම ඇගයීම සඳහා දෛනික ස්වයංප්‍රතීපන ආකෘතිය (Vector Autoregressive Model) යොදා ගැනීම දෙවන කාණ්ඩය මගින් සිදු කරයි.